दशैं उही छ, हामी उही छौँ त?

दशैं फेरि आएको छ। आश्विन शुक्लको खुला आकाश, घरआँगनमा उम्रिएको जमराको हरियो गन्ध र घर फर्कने मनको तिर्खा हरेक वर्ष उस्तै छन्। समय बग्छ, पात्र फेरिन्छन्, थाली फेरिन्छ, टीकाको अर्थ पनि बिस्तारै फेरिन्छ। तर चाडले हरेक वर्ष हाम्रो ढोका ढकढक्याएर एउटै प्रश्न सोध्छ: तिमी कता गइरहेका छौ, र जहाँ पुगेका छौ त्यहाँ तिमी आफू बाँकी छौ कि छैनौ? हजुरबुवाको पालाले, बुबाआमाको पालाले र हाम्रो पालाले यही दशैंलाई फरक–फरक ढंगले बाँचेका छन्। त्यो फरकको हिसाबकिताब गर्न यो उपयुक्त बेला हो।

हजुरबुवाको पालाको दशैं अभावभित्रको पूर्णता थियो। वर्षभरि जुट्न नसकेको मासु, सेलरोटी र नयाँ लुगा यही बेला भेटिन्थे। घटस्थापनामा कलश बसेपछि जमरा राखिन्थ्यो, फूलपातीमा गाउँ जुर्मुराउँथ्यो, दशमीमा घरका ठूलाबडाको हातबाट जमरासहितको टीका लाग्थ्यो। बाँसको पिङ र मादलको तालमा सिंगो गाउँ एकै लयमा हुन्थ्यो। त्यतिबेला मान्छेसँग थोरै थियो, तर बाँडेर खाने चलन थियो, र त्यही बाँडाइमा आनन्द थियो। उपनिषद्ले भनेको छ:

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते।

पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥

पूर्णबाट पूर्ण झिक्दा पनि पूर्ण नै बाँकी रहन्छ भन्ने यो वाणी हजुरबुवाको पालाले ग्रन्थमा होइन, जीवनमै बाँचेको थियो। एक थाल भातमा गाउँभरि बस्दा थाल रित्तिँदैन, झन् भरिन्थ्यो भन्ने बुझाइ त्यही हो। तर त्यही पालाको अर्को पाटो पनि छ, र इमानदार भएर त्यसलाई नदेख्नु आफैंमा अर्को अन्याय हुन्छ। कसले टीका दिने र कसले नलिने भन्ने जातीय सीमा कडा थियो। पूजाको सबै भार बोक्ने महिलाको निर्णयमा आवाज थिएन। ऋण काढेर चाड मान्नुपर्ने बाध्यता थियो, र बलिको रक्तमाथि प्रश्न उठाउनु नै पाप ठानिन्थ्यो। जुन समाजले आफ्नै मान्छेलाई एउटै थालमा बराबर बस्न दिँदैनथ्यो, त्यसले "पूर्ण" को कुरा गर्दा कतै न कतै अपूर्णता लुकेको थियो। परम्परा सधैं पवित्र हुँदैन, कहिलेकाहीँ त्यो आदतले ओढेको पवित्रताको लुगा मात्र हुन्छ।

बुबाआमाको पाला बिछोडको पाला बन्यो। गाउँ छाडेर काठमाडौं, भारत र खाडी पुगेको त्यो पुस्ताको दशैं चिठी, मनीअर्डर र रेडियोमा बज्ने गीतमा अडिएको थियो। "दशैंमा घर आउँछु" भन्ने वाक्य आशा पनि थियो, कहिलेकाहीँ आफैंलाई दिइएको झुटो सान्त्वना पनि। उनीहरूकै पसिनाले शिक्षा र अवसरका ढोका खुले, घरको आर्थिक अवस्था सुध्रियो र सोच बिस्तारै खुला भयो। हामी आज जहाँ उभिएका छौं, त्यो उनीहरूकै काँधमाथि उभिएका हौं। तर त्यसको मूल्य पनि चुकाइयो। आँगनमा आँखा ढोकातिर लगाएर बसेका बुढा आमाबुबा र परदेशमा क्यालेन्डर हेरेर दिन गनेका छोराछोरीबीचको दूरी चाडले पनि पूरै पुर्न सकेन। गीताले सम्झाउँछ:

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।

कर्ममा मात्र तिम्रो अधिकार छ, फलमा होइन। त्यो पुस्ताले कर्म गर्‍यो, पसिना बगायो, फल भने पछि हामीले चाख्यौं। यही बेला दशैं श्रद्धाभन्दा बढी खर्च, ऋण र सामाजिक देखासिकीको विषय बन्न थाल्यो। मान्छे चाडका लागि होइन, "चाडले के भन्ला" भनेर तयारी गर्न थाल्यो। भित्रको भक्ति बिस्तारै बाहिरको प्रदर्शनमा सर्‍यो।

हाम्रो पालामा टीका भिडियो कलमा लाग्छ, शुभकामना एक क्लिकमा पुग्छ र "दशैं सेल" दशैंभन्दा अघि नै ढोकामा आइपुग्छ। यो पुस्ताले प्रश्न गर्ने स्वतन्त्रता पायो, र त्यो सानो उपलब्धि होइन। महिला, दलित र सबै वर्गको सहभागिता बढेको छ, पशुबलिको सट्टा करुणा र पर्यावरणबारे बहस सुरु भएको छ, टाढा रहँदा पनि जोडिने साधन हातमा छन्। तर त्यही हातले फोटो खिच्छ, र हामी भक्ति गर्दैछौं कि अनुहार सजाउँदैछौं भन्ने छुट्याउन गाह्रो भएको छ। जमरा बजारमा किनिन्छ, मन्त्र पढ्ने फुर्सद छैन र बच्चाले "किन?" भनेर सोध्दा हामीसँग उत्तर छैन। गाउँका घर बन्द छन्, सहरका कोठा भरिएका छन्, र हामी हजारौं "साथी" बीच पनि एक्लो छौं। सूचना धेरै छ, तर बुझाइ कम; जोडिने माध्यम धेरै छन्, तर जोडिएको अनुभूति कम। कविको भाषामा भन्दा:

आँगनको जमरा हरियो छ, मनको जमरा सुकेको,

टीका त निधारमा छ, आशीर्वाद कतै रोकिएको।

यो हरफ कुनै एक व्यक्तिको दाबी होइन, हाम्रो पुस्ताको साझा अनुभूतिको सार मात्र हो। एकछिन थामिएर हेरौं, हामीले प्रश्न गर्न त सिक्यौं, तर उत्तर खोज्ने धैर्य कहाँ छाड्यौं?

दशैंलाई "एउटै परम्परा" भन्दा हामी धेरै आवाजलाई चुपचाप पार गर्छौं। नेपालको दशैं एउटै शैलीमा मनाइँदैन, र त्यही विविधताले यसको सुन्दरता र जटिलता दुवै देखाउँछ। नेवार समुदायमा यो चाड "मोहनी" का रूपमा चिनिन्छ, जहाँ तलेजु भवानी र नवदुर्गाको आराधनाले विशेष स्थान पाएको छ। भक्तपुरतिर नवदुर्गा गणका नाच र अनुष्ठान आफैंमा जीवित सांस्कृतिक सम्पदा हुन्, जहाँ देवी भक्तिको कुरा मात्र होइन, सामूहिक पहिचानको कुरा पनि हो। मगर समुदायका कतिपय क्षेत्रमा दशैं कुलदेवता र पितृपूजासँग गाँसिएर मनाइन्छ, र अनुष्ठानको स्वरूप गाउँ र वंशअनुसार फरक पर्छ। राई, लिम्बु लगायत किरात समुदायका धेरैका लागि उभौली र उधौली, साकेला जस्ता प्रकृतिपूजक पर्वले जीवनको लय बाँध्छ, र कतिपयले दशैंलाई आफ्नो मौलिक परम्पराभन्दा फरक, सामाजिक रूपमा अँगालिएको चाडका रूपमा हेर्छन्। केहीले मेलमिलापका लागि मनाउँछन्, केहीले मनाउँदैनन्, अनि केहीले आफ्नै शैली जोडेर मनाउँछन्।

यो फरकलाई समस्या होइन, दर्पण ठान्नुपर्छ। जब एउटा समुदायलाई आनन्द दिने कुरा अर्कोका लागि बाध्यता वा पीडाको सम्झना बन्न सक्छ भने साँचो उत्सव त्यही हो जसले अरूको मौनलाई पनि सुन्न सक्छ। ऋग्वेदको पुरानो वाणी यहाँ सम्झन लायक छ:

एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ति।

सत्य एउटै हो, ज्ञानीहरूले त्यसलाई अनेक नामले भन्छन्। यदि सत्य र देवत्व एउटै भए पनि नाम अनेक हुन सक्छन् भने मनाउने शैली अनेक हुनुमा डराउनुपर्ने केही छैन। डर त तब हुन्छ, जब हामी आफ्नो शैलीलाई मात्र "असली" ठानेर अरूलाई "अपूर्ण" देख्न थाल्छौं।

यी तीन पाला र अनेक रंगलाई जोड्ने धागो दशैंको मूल दर्शनमै छ। महिषासुरमाथि दुर्गाको विजयको कथालाई धेरै चिन्तकले बाहिरको युद्ध होइन, भित्रको संघर्षका रूपमा बुझेका छन्। असुर कतै टाढा छैन, त्यो हाम्रै अहंकार, लोभ, क्रोध र अज्ञान हो। महिषको रूप धारण गरेको असुर जडता, आलस्य र अचेतनाको प्रतीक हो भन्ने व्याख्या पनि पाइन्छ। नौ रात देवीका नौ रूपको आराधना भित्रका नौ शक्ति जगाउने साधना हो भन्ने बुझाइ पनि छ। त्यसैले चण्डीपाठले भन्छ:

या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता।

नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥

जो देवी सबै प्राणीमा शक्तिका रूपमा बसेकी छन्, उनलाई बारम्बार नमन। यहाँ देवी मन्दिरको मूर्तिमा मात्र सीमित छैनन्, तिमी र मभित्रको चेतनामा पनि छन्। जसले बाहिरको मूर्तिमा मात्र देवी देख्यो र आफ्नै छेउकी आमा, दिदीबहिनी र छोरीमा देवी देखेन, उसको पूजा अधुरो रह्यो। देवीलाई फूल चढाउने हात र घरकी स्त्रीमाथि उठ्ने हात एउटै हुन सक्दैन। यदि हुन्छ भने त्यो पूजा होइन, पाखण्ड हो।

बृहदारण्यक उपनिषद्को प्रसिद्ध प्रार्थना हरेक पुस्ताको दशैंले आ–आफ्नै भाषामा दोहोर्‍याएको छ:

असतो मा सद्गमय। तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्योर्मा अमृतं गमय॥

असत्यबाट सत्यतिर, अन्धकारबाट प्रकाशतिर, मृत्युबाट अमरत्वतिर। हजुरबुवाको पालाले यसलाई अभावबाट पूर्णतातिरको यात्रा ठान्यो, बुबाआमाको पालाले गरिबीबाट अवसरतिरको, र हाम्रो पालाले कोलाहलबाट शान्तितिरको। प्रार्थना एउटै छ, तर अन्धकारको स्वरूप फेरिएको छ। पहिले अन्धकार भोकमा थियो, अहिले अन्धकार भरिएको पेट र रित्तो मनमा छ। पहिले मान्छे नपाउँदा दुःखी थियो, अहिले पाएर पनि सन्तुष्ट छैन। यो फरक छुट्याउन सक्नु आजको सबैभन्दा ठूलो आध्यात्मिक चुनौती हो।

यहीँनेर महाकवि देवकोटाको चेतना सम्झन मन लाग्छ, जसले मानिसलाई निरीह होइन, अपार सम्भावनाको स्रोत ठान्यो। उनले देखेको मानिस अरूको कृपामा बाँचेको जीव होइन, आफ्नै भित्रको शक्ति चिनेर उठ्न सक्ने सृष्टा थियो। भानुभक्तले पनि घाँसीको मुखबाट सबैभन्दा सरल भाषामा सबैभन्दा गहिरो कुरा भनाइदिए कि भलो गर्नु नै धर्म हो, नाम र प्रदर्शन होइन। यी दुवै कविको सन्देश जोडेर हेर्दा दशैंको सार बुझिन्छ: शक्ति भित्र छ र त्यसको प्रयोग भलाइका लागि हुनुपर्छ।

त्यसैले अहिलेको प्रश्न दशैं पुरानो रह्यो कि नयाँ भयो भन्ने होइन। प्रश्न त्यसको प्राण बाँच्यो कि बाँचेन भन्ने हो। हजुरबुवाको पालाले हामीलाई श्रद्धा दियो, बुबाआमाको पालाले त्याग र संघर्ष दियो र हाम्रो पालाले प्रश्न र स्वतन्त्रता पायो। यी तीनै उपहार एकअर्काका पूरक हुन्, प्रतिद्वन्द्वी होइनन्। श्रद्धाविनाको प्रश्न अहंकार बन्छ, प्रश्नविनाको श्रद्धा अन्धविश्वास बन्छ, र त्यागविनाको स्वतन्त्रता उपभोग बन्छ। अब चुनौती तीनवटैलाई सन्तुलनमा राख्नु हो। जातीय भेद, देखावटी खर्च र हिंसालाई परम्पराको ढाल दिन छाडौं, तर साझा भोज, ठूलाबडाको आशीर्वाद र घर फर्कने चाहनालाई आधुनिकताको नाममा नगुमाऔं। संस्कृति बचाउनु भनेको पुरानो समात्नु होइन, त्यसको प्राणलाई जीवित राख्नु हो, र प्राण भनेको रूप होइन, भाव हो।

टीका निधारमा लाग्छ, तर त्यसको ठाउँ आज्ञाचक्र हो, जहाँबाट विवेकको आँखा खुल्छ भन्ने मान्यता छ। यसपालि त्यो टीकाले निधारलाई मात्र होइन, हाम्रो विवेकलाई पनि छोओस्। जमरा आँगनमा मात्र होइन, सम्बन्धमा पनि उम्रियोस्। फोन होइन, हात समातेर आशीर्वाद लिने र दिने बेला फेरि फर्किओस्। र सबैभन्दा बढी, नौ रातको साधनापछि दशमीको बिहान हामीले बाहिरको रावण वा महिषासुर होइन, भित्रको असुरलाई चिनेर एक पाइला पछि हटाउन सकौं। त्यही दिन साँचो विजयादशमी हुनेछ। त्यसैले यो दशैंमा प्रार्थना गरौं:

सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः।

सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद्दुःखभाग्भवेत्॥

सबै सुखी होऊन्, सबै निरोगी होऊन्, सबैले मङ्गल देखून्, कोही पनि दुःखको भागी नहोस्। यही कामनासहित विजयादशमीको हार्दिक शुभकामना।